مردم ازبکستان همچون دیگر مردم خراسان بزرگ، اعتقاد قلبی به اولیاء و بزرگان تصوف دارند و برای آنان احترام خاصی قائلند. برای تبرک در زندگی به مزارها می­روند، برای آنها نذر می­کنند و فاتحه می­خوانند. پیش­تر گفتیم که سمرقندی­ها چگونه به زیارت جناب قثم می­روند و برای حل مشکلات خود به او روی می­آورند. نرشخی در تاریخ بخارا می­نویسد: «قبل از حمله مغول، مردم بخارا و اهالی نواحی دیگر هر سال برای زیارت به نور می آمدند، زیرا مدفن شهدای مسلمان در آنجا قرار داشت». سُبكى مى گويد: «مردم سمرقند( برای تبرک) به قدرى از خاك قبر امام بخارى برداشتند كه قبر ظاهر شد به طورى كه نمى­شد جلوى مردم را گرفت تا اين كه ضريح مانندى را بر روى قبر گذاشتند». محمد بن مؤمل شاگرد ابن خُزيمه كه شيخ بخارى و مسلم و به اصطلاح شيخ الاسلام است مى­گويد: «به همراه استادم ابن خزيمه و جمعى از اساتيد به زيارت بارگاه قبر على بن موسى الرضا(ع) در طوس رفتيم، استادم ابن خزيمه چنان در برابر آن بقعه متبركه تعظيم و تواضع كرد كه همگى در شگفت مانديم»(۱).

در سمرقند و بخارا، چپ و راست واژه­های مراد، اولیاء، ولی و خواجه به گوش می­خورد و سمرقندی­ها براى طلب باران به قبر محمدبن اسماعيل بخارى متوسل می­شوند. در فصل دوم نگاهی نیز به تاریخ تصوف در ماوراء النهر و باورها و سنت­های اجتماعی آنها می­افکنیم تا خود را در میان مردم خونگرم سمرقند و بخارا حس کنیم و با آنان به سخن بنشینیم. 

[1] - تهذیب التهذیب ج 7 ص 339